Το άγνωστο Τζαμί του Φαΐκ Πασά Ιμαρέτ της Άρτας

Σε Πάτρα, Αγρίνιο, Μεσολόγγι και Αμαλιάδα η δράση «Νύχτα χωρίς Ατυχήματα» από την Περιφέρεια Δυτικής Ελλάδας και το Ι.Ο.Α.Σ. «ΠΑΝΟΣ ΜΥΛΩΝΑΣ»
Οκτώβριος 20, 2018
Ο πνευματικός
Οκτώβριος 21, 2018

Του Φάνη Μπισμπίκη

Το Τζαμί του Φαΐκ Πασά βρίσκεται κοντά στην πόλη της Άρτας στη θέση Μαράτι, και ποιό συγκεκριμένα στο δρόμο προς την Γραμμενίτσα. 

 

Άρτα 1854 – Τουρκοκρατία

Οι περισσότεροι γνωρίζουν για το Ιμαρέτ, το οθωμανικό αυτό μνημείο στην Άρτα, από το μυθιστόρημα του Γ. Καλπούζου «Ιμαρέτ – Στη σκιά του ρολογιού» (1). Σε διαφορετική περίπτωση δεν θα γνωρίζαμε τίποτε ή, τέλος πάντων, δεν θα θέλαμε να γνωρίζουμε τίποτε. Αυτή είναι η μοίρα στη συλλογική μνήμη των κτιριακών μνημείων που κατέλειπαν οι Οθωμανοί. Στο βιβλίο μια ολόκληρη εποχή αναπαριστάνεται με μοναδικό τρόπο και χωρίς προκατάληψη παράλληλα με την περιπέτεια, τη δράση, τον έρωτα, τις κωμικές ή τις τραγικές καταστάσεις, ώστε να κτιστεί ένα χορταστικό και συναρπαστικό βιβλίο. Στη σκιά του ρολογιού που χτυπά τις οθωμανικές ώρες Έλληνες, Τούρκοι και Εβραίοι (2).

Σύμφωνα με τον αρχιτέκτονα, αρχαιολόγο Αναστάσιο Ορλάνδο στο «Αρχείον των βυζαντινών μνημείων της Ελλάδος» (έκδοση 1936) «Το πρώτον των σωζομένων τζαμίων ευρίσκεται εν τω Δυτικώς της Άρτης και επί δεξιάς όχθης του Αράχθου κειμένω χωρίω Μαράτι, όπερ ωνομάσθη ούτω εκ του Ιμαρέτ ήτοι ορφανοτροφείου (σ.σ.: στην πραγματικότητα, είναι πτωχοκομείο) συσταθέντος αυτόθι υπ’ αυτού του κτίτορος του τζαμίου Φαΐκ-πασσά. Ο πασσάς ούτος ήτο εις εκ των πρώτων μετά την υπό των Τούρκων κατάληψιν της Αρτης (1449) διοικητών αυτής, αποθανών […] το έτος 1537. Κατά ταύτα και το τζαμί […] είναι κτίσμα του τέλους του 15ου αιώνος…» (3).

Η πόλη έχει τη δική της οθωμανική ιστορία

Ο κάμπος της Άρτας ήταν χάσι της βαλιδέ χανούμ και του καπουδάν πασά και νέμονταν τα έσοδα από την περιοχή. Τον 16ο αιώνα η Αρτα έγινε βοϊβοδιλίκι και ανήκε απευθείας στην κεντρική κυβέρνηση. Τους οθωμανικούς της αιώνες ανέπτυξε ξανά έντονη πολιτική και οικονομική ζωή. Από αυτή την περίοδο μας σώζονται στην περιοχή αρκετά μνημεία. Κάποια από αυτά, όσα δηλαδή δεν θύμιζαν οθωμανικά, όπως το περίφημο ρολόι του κάστρου της, που αρχικά είχε αραβικούς αριθμούς και ήταν διακοσμημένο με σμάλτο ‒ ήταν το πρώτο και μοναδικό ρολόι με δίσκο σε όλη την Οθωμανική Αυτοκρατορία (4).

Την ίδια τύχη είχε το σημερινό Λαογραφικό Μουσείο ‒έργο Αυστριακού αρχιτέκτονα‒ που στέκεται στη μια πλευρά του γεφυριού, εκεί που κάποτε ήταν τα σύνορα της Ελλάδας με την Οθωμανική Αυτοκρατορία. Επιπλέον, η κούλια (μικρό κάστρο) της Κορωνησίας είχε την τύχη να συντηρηθεί και να αποκατασταθεί πλήρως την τελευταία δεκαετία. Δυστυχώς πολλά από τα κτίρια της οθωμανικής περιόδου χάθηκαν ή παραμένουν σε πείσμα των καιρών όρθια με ελάχιστη ή καθόλου φροντίδα.

Στην τελευταία κατηγορία συμπεριλαμβάνονται το Φεϊζούλ τζαμί (στην αριστερή όχθη του Αραχθου) και το Ιμαρέτ ‒ από το κτιριακό του σύμπλεγμα έχει διασωθεί μόνο το τζαμί του Φΐκ πασά. Τα Ιμαρέτ λειτουργούσαν ως πτωχοκομεία και είχαν οικονομική αυτοτέλεια. Διέθετε ένα τζαμί, ένα χαμάμ, ένα εστιατόριο με κλίνες για οδοιπόρους και φτωχούς και έναν μεντρεσέ (μουσουλμανικό ιεροδιδασκαλείο) (5),(6).

Σήμερα η εποχή μας έχει περάσει από τον φόβο και το αναίτιο μίσος ως προς τα μνημεία, σε μια πιο ανεκτική στάση απέναντί τους. Η αλήθεια είναι οτι μετά την έκδοση του προαναφερόμενου μυθιστορήματος, το Ιμαρέτ , έδωσε ελπίδα για την διάσωση του μνημείου.

Σύμφωνα με την Εφορίας Αρχαιοτήτων Άρτας, έχουν εκπονηθεί δυο μελέτες για τη διάσωση του Ιμαρέτ:

α) η μελέτη αναστηλωματικών εργασιών και βελτίωσης και αποκατάστασης του οθωμανικού τεμένους και του περιβάλλοντος χώρου,

β) και η μελέτη συντήρησης καταγραφής προβλημάτων των δομικών υλικών και διακόσμου οθωμανικού τεμένους.

Οι μελέτες αυτές βρίσκονται πλέον στο Κεντρικό Αρχαιολογικό Συμβούλιο προς έγκριση. Επιπλέον αναμένεται να γίνουν δοκιμαστικές έρευνες για τη στατικότητα του μνημείου.

Όπως γίνεται αντιληπτό, είναι πλέον ζήτημα χρόνου να αρχίσουν οι εργασίες αναστήλωσης και συντήρησης του Ιμαρέτ. Η αρχαιολογική υπηρεσία Άρτας, όμως, αναφέρεται σε βάνδαλους που βεβηλώνουν τον χώρο. Επομένως η αρχαιολογική υπηρεσία βρίσκεται σε εγρήγορση, προσπαθώντας να προστατεύσει το Ιμαρέτ (7).

Η δομή 

Το τζαμί, όπως και τα περισσότερα τζαμιά του ελλαδικού και βαλκανικού χώρου ανήκει στον τύπο Α. Αποτελείται από μία απλή μονόχωρη αίθουσα προσευχής με τρούλο, τετράγωνης κάτοψης και πλευράς, διαστάσεων 11,50 μ. Στην είσοδο του τζαμιού βρίσκεται ένα κιονοστήρικτο προστώο (ρεβάκ). Στη βόρεια πλευρά του τζαμιού, πάνω σε τετράγωνη βάση, υψώνεται κυλινδρικός μιναρές.

Βρίσκεται στη θέση Μαράτι, κοντά στο χωριό Γραμμενίτσα και σε ελάχιστη απόσταση από τους οικισμούς Μαραθοβούνι και Ελεούσα, δίπλα στις όχθες του ποταμού Αράχθου και απέχει περίπου 3 χλμ. από το ιστορικό γεφύρι της Άρτας (8) .

Παλαιότερα, η περιοχή γύρω από το τζαμί ονομαζόταν Τοπ – Αλτί. Η συγκεκριμένη λέξη περιέγραφε όλη την περιοχή που βρισκόταν εντός της ακτίνας βολής των όπλων που είχαν τοποθετηθεί στο κάστρο της Άρτας (9) .

Αρκετά αο τα αρχιτεκτονικά μέλη του προέρχονται από  βυζαντινούς ναούς (10). Πολύ πιθανό το τζαμί  να είχε χτιστεί πάνω στα ερείπια βυζαντινού ναού (11).

Ο Φαΐκ Πασάς και το Τζαμί

Ο Φαΐκ Πασάς, θέλοντας να μείνει για πάντα αθάνατο το όνομά του στην περιοχή, αποφάσισε να κατασκευάσει ιμαρέτ (πτωχοκομείο) στο οποίο έβρισκε στέγη και τροφή μεγάλος αριθμός φτωχών κατοίκων.  Η περιοχή γύρω από το τζαμί χρησιμοποιήθηκε ως νεκροταφείο για μεγάλο χρονικό διάστημα όπως μαρτυρούν οι αρχαιολογικές ανασκαφές. Εξαιτίας του ιμαρέτ, η περιοχή πήρε το όνομα «Μαράτι» (12).

Το τζαμί του Φαΐκ Πασά μαζί με το Φεϋζούλ τζαμί είναι ένα από τα δύο σωζόμενα τζαμιά της Άρτας. Κτίστηκε στο δεύτερο μισό του 15ου αιώνα από τον Φαΐκ Πασά, πρώτο Οθωμανό κατακτητή της Άρτας. Το τζαμί κατασκευάστηκε με υλικά τα οποία μεταφέρθηκαν από τον παλαιό βυζαντινό ναό της Παρηγορήτισσας, από την αρχαία Νικόπολη αλλά και από διάφορα αρχαία κτίσματα της Αμβρακίας. Ορισμένα από τα αρχιτεκτονικά μέλη του προστώου (ρεβάκ) προέρχονται από το βυζαντινό ναό της Παναγιάς της Παντάνασσας, ο οποίος ιδρύθηκε στα μέσα του 13ου αιώνα από τον Μιχαήλ Β΄ Κομνηνό Δούκα. Σύμφωνα με αρχαιολογικά ευρήματα, το τζαμί πιθανόν να είχε χτιστεί πάνω στα ερείπια βυζαντινού ναού αφιερωμένου στον Άγιο Ιωάννη τον Πρόδρομο.

Το τζαμί είχε στην κατοχή του, γεωργικές εκτάσεις στα χωριά Βίγλα και Μαρατιοί (τμήμα του σημερινού Πολυδρόσου Άρτας) και λάμβανε τα έσοδα από την εκμετάλλευσή τους. Πριν την κατάληψη της Άρτας από τους Οθωμανούς, οι συγκεκριμένες εκτάσεις ήταν ιδιοκτησία της μονής της Παναγίας της Ροδιάς. Ο αριθμός των εκτάσεων ήταν σημαντικός και ο Φαΐκ Πασάς, για να χρηματοδοτήσει το τζαμί, απέσπασε το μεγαλύτερο μέρος (13).

Το τζαμί υπήρξε θέατρο μαχών κατά τη διάρκεια της Πολιορκίας της Άρτας.

Αναφορά στο τζαμί κάνει και ο Ουίλιαμ Μάρτιν Ληκ, ο οποίος παράλληλα μας πληροφορεί ότι στο Μαράτι υπήρχαν άφθονες φουντουκιές ενώ ο Φρανσουά Πουκεβίλμας ενημερώνει για τον σημαντικό αριθμό από πορτοκαλιές, λεμονιές, ελαιόδεντρα αλλά και καλαμώνες που κάλυπταν την περιοχή.

 Ο Σεραφείμ Ξενόπουλος, μας δίνει επίσης την πληροφορία ότι το 1884 στην περιοχή γύρω από το τζαμί κατοικούσαν περίπου 10 χριστιανικές οικογένειες και έξι με εφτά Οθωμανοί, οι οποίοι προσεύχονταν στο τέμενος (14), (15).

Τέλος, κατά τη διάρκεια του ατυχή Ελληνοτουρκικού πολέμου του 1897, η περιοχή γύρω από το τζαμί υπήρξε και πάλι πεδίο μαχών ανάμεσα στις ελληνικές δυνάμεις υπό την διοίκηση του Συνταγματάρχη Θρασύβουλου Μάνου και των Τούρκων του Αχμέτ Χιφσί Πασά.

Τον Μάΐο του 1897, υπογράφτηκε στην περιοχή του Ιμαρέτ, η πρώτη ανακωχή στο μέτωπο της Ηπείρου και επισημοποιήθηκε στις 3 Ιουνίου στην Άρτα.  Μετά την απελευθέρωση της Άρτας, το τζαμί είχε μετατραπεί σε εκκλησία αφιερωμένη στον Άγιο Ιωάννη το Ρώσο (16).

Το 1938 με βασιλικό διάταγμα το τζαμί ανακηρύχθηκε σε διατηρητέο ιστορικό χώρο (17).

 

 

 

Υποσημειώσεις / Παραπομπές

———————————————————————————————————–

(1)  Γιάννης Καλπούζος, «Ιμαρέτ – Στη σκιά του ρολογιού», Μυθιστόρημα, Εκδότης: Μεταίχμιο, έκδοση 2008

(2) Γιάννης Καλπούζος , το ίδιο, όπ.π.

(3) Αναστάσιο Ορλάνδο Κ., « Αρχείον των βυζαντινών μνημείων της Ελλάδος», Περιοδικόν σύγγραμμα, τόμοι Α 1935 – Β 1936 – Γ 1937, έκδοση 1936.

(4) Κατερίνα Αντωνίου, καθηγήτρια δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης, και administrator του γκρουπ στο Facebook Save Imaret atArta.

(5)  «Ο Φαΐκ Πασάς, ο ανεγέρτης του κατά το Μαράτι ή Ιμαρέτι Άρτης Μετζιτιού, ότις παραιτηθείς της αξίας του, εγκατέστη είς Άρταν και απεβίωσε μονάζων εν το ρηθέντι Μετζιτιώ, σφιερώσας και προσκτήσας αυτώ τα εισέτι αξιόλογα κτήματα του, άτινα διέθεσεν ίνα συντηρήται εκείσε ανοικτόν πάσι τοις ξένοις και διαβάταις κατάλυμα και τροφείον», Χρονογραφία της Ηπείρου, Παναγιώτης Αραβαντινός, τόμος Α, σελ.189, 1856.

(6) Δοκίμιον Ιστορικόν περί Άρτης και Πρεβέζης(εκδ.1884), σελ. 177.

(7)  Εφορίας Αρχαιοτήτων Άρτας

(8) http://www.archaiologia.gr/wp-content/uploads/2011/07/112-8.pdf

(9) Αρχαιολογικόν δελτίον, τόμος 43, σελ.320, 1995.

(10) Δοκίμιον Ιστορικόν περί Άρτης και Πρεβέζης(εκδ.1884), σελ. 378. 

(11) «Το πρός δύσιν της Άρτης περί τάς όχθας του ποταμού Οθωμανικόν επ’ονόματι αυτού σωζόμενον είσέτι Τέμενος, έν ω προτέρον έκειτο Μονή σεμνυνομένη έπ’ ονόματι του Προδρόμου», Δοκίμιον Ιστορικόν περί Άρτης και Πρεβέζης, έκδση 1884, σελ. 147.

(12) Δοκίμιον Ιστορικόν περί Άρτης και Πρεβέζης Έκδοση 1884, σελ. 177.

(13) el.wikipedia, https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%A4%CE%B6%CE%B1%CE%BC%CE%AF_%CE%A6%CE%B1%CE%90%CE%BA_%CE%A0%CE%B1%CF%83%CE%AC_%CE%86%CF%81%CF%84%CE%B1%CF%82

(14) «Περίκυκλος εκ καλαμών του είδους όπερ καλείτε calamus orientalis, πορτοκαλλεών, λεμονιών και ελαιών», Ιστορία της Αναγεννήσεως της Ελλάδος, François Charles Hugues Laurent Pouqueville, 1824. 

(15) Δοκίμιον Ιστορικόν περί Άρτης και Πρεβέζης(εκδ.1884), σελ. 41.

(16) Περιοδικό ¨Step Ηπείρου¨, www.periodikostep.gr, T.26, σελ. 10-11, 2018.

 (17)  Περί κηρύξεως διατηρητέων Ιστορικών Μνημείων., ΒΔ 13-1-1938 – ΦΕΚ 18/Α/20-1-1938.
 Οδοιπορικό του Φάνη Μπισμπίκη

Αποτέλεσμα εικόνας για Το Τζαμί του Φαΐκ ΠασάΑποτέλεσμα εικόνας για Το Τζαμί του Φαΐκ ΠασάΑποτέλεσμα εικόνας για Το Τζαμί του Φαΐκ ΠασάArta, Faik Pasha. C. XXXVII-39-1970s.jpgArta, Greece, Faik Pasha. C. XXXVII-38-1970s.jpgArta, Faik P. C. XXXVII-37-1970s.jpgArta, Greece, Faik P. C. XXXVII-36-1970s.jpg