«Ο ΑΝΘΡΩΠΙΝΟΣ ΠΟΝΟΣ»

Προφήτης Ηλίας
Ιούλιος 20, 2017
Σνακ για την παραλία
Ιούλιος 22, 2017

Πένθος / Απώλεια – (Bereavement / Loss) 

¨Θα πενθώ πάντα – µ ’ακούς;

– για σένα Μόνος, στον Παράδεισο¨          

                         Οδυσσέας Ελύτης

Πόνος

Παρ’ όλο που ο πόνος αποτελεί μια πανανθρώπινη εμπειρία, αιτία μεγάλης οδύνης από τις αρχές της Δημιουργίας, παρ’όλο που στη διαδρομή των αιώνων έγινε αφορμή να προβληματιστεί ο άνθρωπος για την αντιμετώπισή του και να προστρέξει στην αναζήτηση μέσων που θα μπορούσαν να τον απαλύνουν (μάγοι, σοφόι, γιατροί) εν τούτοις μόνο στα τέλη του περασμένου αώνα άρχισε να εφαρμόζεται σποραδικά μια κάπως αιτιολογημένη θεραπευτική αγωγή, η οποία διαμορφώθηκε σε πραγματική επιστήμη στο δεύτερο ήμισυ του αιώνα μας. Ο πόνος βιώνεται σε κάποιο βαθμό από τον καθένα. Ωστόσο, αποτελεί μια πολύ εξατομικευμένη εμπειρία και είναι δύσκολο να οριστεί ή να κατανοηθεί. Είναι ένα δυσάρεστο αίσθημα πολύ υποκειμενικό, που μόνο το πρόσωπο που το βιώνει μπορεί να περιγράψει και ν αξιολογήσει. Μπορεί να προκληθεί από πολλά ερεθίσματα, όμως η αντίδραση σ αυτό δεν μπορεί να μετρηθεί αντικειμενικά.

Ο πόνος φέρεται να είναι μια εμπειρία, που συνιστά αποτέλεσμα μάθησης, αν και η επίγνωση του φαίνεται να είναι οικεία από την αρχή της ζωής – εάν, για παράδειγμα, αναλογιστεί κανείς τον αποχωρισμό του νεογνού από την ασφάλεια της αμνιακής ευδαιμονίας. Οι μετέπειτα ‘ποικιλίες’ του ενδέχεται απλώς να συνιστούν ‘δοκιμές’ που ίσως να μην επηρεάζουν, αλλά να εμπλουτίζουν το ‘καταστασιακό αναμνηστικό’ σε ολόκληρη την ζωή κάθε προσώπου[1]. Συνοδεύει πολλές διαταραχές, αλλά συνιστά και τα φυσικά ‘κλείστρα’ για μερικές θεραπείες.

Αν και η έννοια του πόνου είναι γνωστή στον καθένα, εν τούτοις το τι ακριβώς είναι πόνος είναι δύσκολο να καθοριστεί κι αυτό γιατί ο πόνος αποτελεί ουσιαστικά μια προσωπική εμπειρία και όχι ένα απλό ¨ερέθισμα- απάντηση¨ σύμπλεγμα. Ο πόνος ορίζεται ως η «δυσάρεστη αισθητική και συγκινησιακή εμπειρία που έχει σχέση με πραγματική ή δυνητική ιστική καταστροφή ή που περιγράφεται σαν τέτοια».

Πόνος στην αρχαιότητα και συγκεκριμένα στην αρχαία ελληνική γλώσσα σήμαινε, ¨βαρεία και σκληρή εργασία, κόπος και μόχθος[2]¨.

Στη νέα ελληνική γλώσσα πόνος σημαίνει:

α) δυσάρεστο σωματικό αίσθημα που προκαλείται από τραύμα ή οργανική ανωμαλία,

β) μεγάλη, βασανιστική στενοχώρια,

γ) (ειδικότερα στον πληθυντικό) πόνους της γέννας, ωδίνες τοκετού[3].

 

Το Πένθος

Πένθος είναιη βαθιά θλίψη, η μεγάλη ψυχική οδύνη λόγω δυστυχίας ή συμφοράς και κυρίως εξαιτίας του θανάτου συγγενικού, προσφιλούς προσώπου,τα εξωτερικά σημεία, που δηλώνουν θλίψη για το θάνατο προσφιλούς προσώπου, το χρονικό διάστημα κατά το οποίο πενθεί κανείς το θάνατο προσφιλούς προσώπου σύμφωνα με τα ήθη της κοινωνίας[4].

Σο πένθος είναι απαραίτητο για τη συναισθηματική – πνευματική ανάπτυξη και ωρίμανση του ανθρώπου, τον οποίο βοηθάει να αποδεχτεί τον προσωπικό του θάνατο και να κάνει μια πολύ χρήσιμη επαναξιολόγηση της ζωής. Έτσι ο άνθρωπος, αφού δοκιμάσει ορισμένες απώλειες, για να μπορέσει να ωριμάσει, αναγνωρίζει τελικά και αποδέχεται το αναπότρεπτο του θανάτου, η αποδοχή δε της ιδέας αυτής σηματοδοτεί τη ζωή του και οξύνει την αντίληψή του.

Το πένθος είναι μια διαδικασία, μία κατάσταση όπου πλήθος συναισθημάτων όπως η θλίψη, η ψυχική οδύνη, ο θυμός αλλά και οι ενοχές, καθώς και σωματικών αντιδράσεων που  λαμβάνουν μέρος ως απόρροια του θανάτου ενός αγαπημένου προσώπου μας.

Ο θάνατος είναι μια πληγή και το πένθος είναι ο μοναδικός δρόμος για την επούλωση της.

Σε έναν χωρισμό που χαρακτηρίζεται από την αμεταβλητότητα του και την οριστικότητα του, το πένθος εκφράζει την άρνηση του ανθρώπου στο θάνατο και ταυτόχρονα την προσπάθεια του να προσαρμοστεί .

 

Ο Θάνατος στην Αρχαιότητα και οι Φιλόσοφοι

Στην αρχαιότητα[5], μπροστά στο θάνατο ο άνθρωπος κατέφευγε σε τελετουργίες θρησκευτικού χαρακτήρα ή μαγικού ως διαδικασίες του πένθους. Οι μύθοι και οι δοξασίες γύρω από το θάνατο στην αρχαία Ελλάδα, είχαν ως επίκεντρο τις διαφορετικές πεποιθήσεις σχετικά με το πεπρωμένο της ψυχής.

Η ψυχή αποτελούσε τη δύναμη της ζωής που ενώνεται με το σώμα, έτσι ώστε να δημιουργηθεί ο άνθρωπος[6].

Ο  Όμηρος[7] αναφέρει οτι, ο Θάνατος ήταν αδερφός του Ύπνου και  ήταν μέρος της ζωής, και όταν συνέβαινε ήταν δώρο από τους Θεούς αρκεί να μην ήταν ατιμωτικός.

Την φιλοσοφία του για το θάνατο, ακολούθησαν ο Αριστοτέλης, ο Σοφοκλής και ο Πλούταρχος [8].

Σύμφωνα με αυτούς, ο θρήνος του ανθρώπου που προετοιμάζεται να φύγει από την ζωή και της οικογένειας του, επηρεαζόταν από τη μόρφωσή τους, την πίστη τους στους Θεούς, από το πολιτιστικό τους επίπεδο, τον τρόπο με τον οποίο ζούσαν και τέλος από την προσωπικότητά τους.

Ο Σωκράτης στην απολογία του δηλώνει ότι ο θάνατος δεν προκαλεί καμία αίσθηση σε αυτόν που πεθαίνει παρομοιάζοντάς τον ως ύπνο χωρίς όνειρα ή ότι μεταμορφώνει την ψυχή και την πηγαίνει σε έναν άλλο καλύτερο κόσμο[9].

Οι κυνικοί και πεσιμιστές φιλόσοφοι δε βλέπουν πουθενά φως και λύση και συνιστούν ως μόνη διέξοδο από την κοιλάδα του κλαυθμώνος τον εκούσιο θάνατο ή έστω τη μοιρολατρική αποδοχή του.

 

Η Εκκλησία , το Μυστήριο και η Σύγχρονη Οικογένεια

Κατά τη χριστιανική διδασκαλία, μετά την παράβαση της θείας εντολής, στην οποία οφείλονται όλα τα δεινά του ανθρώπου, το πρόβλημα του πόνου άρχισε να αποτελεί χαρακτηριστικό γνώρισμα της αλλοτριωμένης από το Θεό ζωής.

Από τότε μέχρι και σήμερα οποτεδήποτε ο άνθρωπος δεν απαρνήθηκε τον εαυτό του και δεν υπόταξε το θέλημά του στο θέλημα του Θεού, είχε σαν αποτέλεσμα να ανησυχεί και να ταράσσεται, να αθυμεί και να απελπίζεται, να καταλαμβάνεται από στενοχώρια και λύπη και να ανακαλύπτει, ότι ο παρών βίος δεν έχει γι᾽ αυτόν καμία ευχαρίστηση και τέρψη.

Σύμφωνα με την Αγία Γραφή είπαν, πως «η ομορφιά του κόσμου αποκαλύπτεται μόνο μέσα από μια ομίχλη δακρύων» και πως «το άριστο εξαγοράζεται μόνο με μεγάλο πόνο». Και ακόμη, πως «διά πολλῶν θλίψεων δεῖ ὑμᾶς εἰσελθεῖν εἰς τήν βασιλείαν τοῦ Θεοῦ[10]». Ωστόσο, ο πόνος είναι ανεπιθύμητος και ακατανόητος, όσο και αν δημιουργεί το φιλόσοφο νου και προσφέρει γονιμότητα και νοηματισμό στη σκέψη και το λόγο.

Στην Παλαιά Διαθήκη οι κραυγές του πόνου και ο στεναγμός των ανθρώπων είναι τόσο συχνά φαινόμενα, που προκάλεσαν τη δημιουργία ενός ιδιαίτερου φιλολογικού είδους, του θρήνου. Οι υιοί του Ισραήλ κραυγάζουν προς το Γιαχβέ: «καὶ ἐκέκραξαν οἱ υἱοί Ἰσραῆλ πρός Κύριον καὶ ἤγειρεν Κύριος σωτήρα τῷ Ἰσραῆλ καὶ ἔσωσεν αὐτούς». Παρόμοιες θρηνητικές οιμωγές απαντώνται με ιδιαίτερη συχνότητα και στο βιβλίο των Ψαλμών.

Στην Καινή Διαθήκη ο πόνος και οι θλίψεις εξακολουθούν να διατηρούν το χαρακτήρα ενός πανανθρώπινου φαινομένου με όλες τις συνέπειές του, αλλά με διαφορετική δυνατότητα αντιμετώπισής του, μετά την ενσάρκωση του Δευτέρου Προσώπου της Αγίας Τριάδος, του Υιού και Λόγου του Θεού[11].

Οι άγιοι Πατέρες λένε, πως αιτία πολλών ασθενειών για τον άνθρωπο είναι η φιληδονία, η πολυφαγία, η διασκέδαση κ.α.[12].

Ο πόνος και η ταλαιπωρία δεν είναι άγνωστα στην Εκκλησία. Η Εκκλησία έχει επιδείξει πλήθος μαρτύρων, που με τόση σκληρότητα και εκδικητικότητα βασανίζονταν από τους δημίους και τα ολόαγνα σώματά τους πολλές φορές καίγονταν ακόμη και ζωντανά, τα «εράσμια» αυτά σώματα[13]  .

Ο ίδιος ο Ιησούς γνωρίζει το σωματικό πόνο στις πιο φοβερές, στις πιο σκανδαλώδεις μορφές του. Ο πόνος του σταυρού Τον παραμόρφωσε σε τέτοιο σημείο, ώστε να μην προκαλεί πια ούτε καν τη συμπόνια, αλλά τη φρίκη και την περιφρόνηση.

Είναι ο άνθρωπος «ἑν πληγῇ».

Ο πόνος Του μεγαλώνει στο σταυρό, γιατί είναι αθώος και αναμάρτητος και αυτό αποκαλεί το αποκορύφωμά Σου. Αλλά αυτό το πονεμένο, σταυρωμένο, πληγωμένο σώμα του Χριστού και ο θάνατός Σου φέρνει το μυστήριο της σωτηρίας και της λύτρωσης του ανθρώπου[14] .

Για το χριστιανό ο πόνος διακρίνεται σε εκούσιο και ακούσιο.

Εκούσιος πόνος είναι η νηστεία, η αγρυπνία, η εν γένει κακοπάθεια και οι κάθε είδους θλίψεις και ταλαιπωρίες, που δεν συνιστούν αυτοσκοπούς, αλλά τρόπους και μέσα για την προσαρμογή του ανθρώπου στη στενή και τεθλιμμένη οδό του Χριστού, που οδηγεί στην ανάσταση και την αληθινή ζωή30.

Ακούσιος πόνος είναι η δοκιμασία, που επιτρέπει ο Θεός προς μετάνοια και θεραπεία του ανθρώπου. Ο χριστιανός ασκεί τον εαυτό του με εκούσιες στερήσεις και ταλαιπωρίες, ώστε να μπορεί να υπομένει και τις ακούσιες.

Όπως τα φυτά, παρατηρεί ο άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς, πρέπει να υποστούν όλες τις δοκιμασίες των καιρικών μεταβολών, για να αναπτυχθούν κι να καρποφορήσουν, έτσι και ο πιστός πρέπει να υπομείνει εκούσιες και ακούσιες ταλαιπωρίες, για να φθάσει στην τελειότητα[15].

Επιπροσθέτως ο πόνος ο πνευματικός, διακρίνεται σε δύο μορφές:

α) πόνος κατά Θεόν και

β) πόνος κατά κόσμον.

Η Εκκλησία βλέπει την ταφή του ανθρωπίνου σώματος ως ένα «μυστήριο σποράς»[16], αφού σπέρνεται σώμα ασθενικό και εγείρεται πνευματικό, καθώς επίσης βλέπει τον τάφο ως «μνήμα αθανασίας»[17].

Στις μέρες μας δεν είναι λίγες οι φορές οπού η οικογένεια κατά τη φάση της τελικής πορείας του αγαπημένου τους προσώπου χρειάζεται στήριξη και βοήθεια από τους επαγγελματίες ψυχικής υγείας.

Ανάλογα με το επίπεδο διαφοροποίησης και ωριμότητας του οικογενειακού συστήματος, υπάρχει και διαφορετικός τρόπος ανοχής και αντιμετώπισης του χωρισμού και του θανάτου. Η διαφορά στη δομή αναφέρεται στην επικοινωνία, στην άσκηση δύναμης, στον συναισθηματικό «τόνο» που επικρατεί, στο πόσο η οικογένεια επιτρέπει αυτονόμηση.

Στην πραγματικότητα, η διεργασία του θρήνου επιτρέπει στα μέλη της οικογένειας, από τη μια πλευρά, να αφομοιώσουν και να αποδεχθούν την πραγματικότητα και, από την άλλη, να αναπτύξουν μια ουσιαστική σχέση με τον άρρωστο που πεθαίνει, ολοκληρώνοντας ενδεχόμενες «συναισθηματικές εκκρεμότητες» που μπορεί να τους χώριζαν στο παρελθόν[18] .

Την στιγμή του τραγικού επίλογου, οι συγγενείς συνήθως καταλαμβάνονται από αντιδράσεις πανικού, χάους και πλήρους ψυχικής και σωματικής αποδιοργάνωσης και σημάδια θρήνου[19].

 

Πένθος και Θρήνος

Το πένθος (bereavement) αναφέρεται στην κατάσταση στην οποία βρίσκεται το άτοµο που έχει υποστεί την απώλεια ενός σηµαντικού γι’ αυτό, προσώπου[20].

Το πένθος αποτελεί τη νοητική διεργασία κατά την οποία το πρόσωπο καλείται να αποδεχτεί το θάνατο ως γεγονός κατ’ αρχάς αλλότριο μεν, μα και εγγύς, καθώς και τη δική του θέση σε αυτή την κατάσταση ενσωµατώνοντας τον πόνο και την απουσία και επενδύοντας σε νέα αντικείµενα χωρίς να ξεχνά το πρόσωπο που πέθανε[21].

Κατά μίαν έννοια, πρόκειται παράλληλα και για ένα υποδειγματικό βιωματικό υλικό για τον αναλογισμό του ιδίου τέλους…[22].

Ο θρήνος (grief) είναι το σύνολο των αντιδράσεων που εκδηλώνει το άτοµο σε ένα γεγονός που το αντιλαµβάνεται ως απώλεια, καθώς και η διεργασία που κάνει όταν χάσει κάποιον ή κάτι στο οποίο έχει επενδύσει συναισθηµατικά.  Αν και ο καθένας βιώνει µε το δικό του τρόπο την απώλεια, ωστόσο όλοι περνούν και πρέπει να περάσουν µια µεταβατική περίοδο και αυτή είναι η περίοδος του πένθους[23].

 

Τα Πέντε Στάδια του Πένθους

Το 1969 η ψυχίατρος Kübler-Ross εισήγαγε για πρώτη φορά «τα πέντε στάδια του πένθους». Τα στάδια αυτά αποτελούν τις υγιείς ψυχικές αντιδράσεις που έρχονται στην επιφάνεια, καθώς το πρόσωπο προσπαθεί να νοηματοδοτήσει την απώλεια.

Το σημαντικότερο μέρος όλης της θεραπευτικής διαδικασίας αποτελεί η βίωση και η αποδοχή όλων των συναισθημάτων που δημιουργεί η απώλεια.

  • Άρνηση, μούδιασμα και σοκ: «Δε μπορεί να συμβαίνει αυτό σε εμένα».
  • Θυμός: «Γιατί συμβαίνει αυτό σε εμένα;». Ο θυμός κρύβει πόνο που οφείλεται στην απώλεια και δείχνει την ένταση της αγάπης.
  • Διαπραγμάτευση: «Κάνε να μη συμβεί αυτό και σε αντάλλαγμα εγώ…».
  • Κατάθλιψη: «Δεν έχω όρεξη να κάνω τίποτα». Το στάδιο αυτό επέρχεται όταν το πρόσωπο συνειδητοποιήσει το πραγματικό μέγεθος της απώλειας.
  • Αποδοχή: «Έχω αποδεχτεί αυτό που συνέβη».  Αρχίζει να ζει ξανά με αισιοδοξία και όρεξη για ζωή[24].

Τα στάδια του πένθους αποτελούν κοινούς τρόπους αντίδρασης πολλών ανθρώπων, όχι όμως όλων.

 

‘Αντιμετώπιση’ θανάτου

Μετά τον θάνατο κάποιου αγαπημένου προσώπου, αρκετές φορές παρατηρούνται επιπλοκές όπως στις περιπτώσεις όπου το πένθος παρατείνεται, η απώλεια δεν έχει γίνει αποδεχτή, εμφάνιση κατάθλιψης ή σύνδρομο μετατραυματικού στρες που χρειάζεται η παρέμβαση ειδικού ψυχικής υγείας. Μέσα από την θεραπευτική διαδικασία και την ψυχολογική υποστήριξη των ανθρώπων που βιώνουν την απώλεια κατά τη διαδικασία του πένθους οι στόχοι περιλαμβάνουν ορισμένα βασικά χαρακτηριστικά ως προς την αντιμετωπισή της.

Τέλος, χρειάζεται να έχουμε υπ’ όψιν ότι  ο θρήνος αποτελεί φυσιολογική προσαρμογή στην απώλεια. Τα έντονα συναισθήματα του θρήνου χρειάζεται να αντιμετωπίζονται ως φυσιολογικά ως μία προσαρμογή του ανθρώπου που πενθεί στις νέες συνθήκες ζωής χωρίς τον άνθρωπο που έχει φύγει από την ζωή.

 

Το πένθος εκφράζει κάποτε την άρνηση, αλλά εν τέλει και την νοήμονα προσέγγιση και την διανοιακή εγγύτητα του ανθρώπου σε μια δύσκολη περίοδο της ζωής – στο να δεχτεί αλλά και να αποδεχτεί τον θάνατο, και να αντιληφθεί και επεκτείνει το εύρος της αυτοδιαχείρισής του ενόψει του τέλους, ώστε να διαγάγει το βίο με ρεαλισμό και πληρότητα επιλογών με σπουδή και χωρίς φόβο. Ωστόσο, δεν είναι λίγες οι φορές που δεν καταφέρνουμε μόνοι την αυτοδιαχείριση ενόψει του άφευκτου γεγονότος, και καταλήγουμε σε κατήφειες που όχι σπάνια εγγίζουν την παθολογία – ζητώντας ίσως την έσχατη στιγμή τη βοήθεια του παπά παλαιότερα, και του ειδικού στην σύγχρονη κοινωνία μας.

Στις εθιμοτελετουργικές ενέργειες, πράξεις και δοξασίες του λαού που συνδέονται με το θάνατο και στηρίζονται τόσο στην αρχαία όσο και στη Χριστιανική παράδοση αποτυπώνεται μια συλλογικότητα στην αντιμετώπιση του θανάτου και της απώλειας και είναι ευδιάκριτη μια αμεσότητα των μελών της κοινότητας με τον νεκρό[25].

Η κοινή αυτή βίωση της, του θανάτου και της απώλειας λειτουργεί εκτονωτικά, λυτρωτικά, ενδυναμώνει ψυχολογικά και συμβάλλει στην αισιόδοξη δόμηση της μετέπειτα την εκάστοτε εμπειρία εκάς θανάτου της εγγύς ζωής. Στα αστικά κέντρα, ενώ διατηρούνται όλες οι λεπτομέριες της τελετουργίας, έχει χαθεί η αμεσότητα της επαφής του περίγυρου με τον νεκρό[26].

 

 

Υποσημειώσεις :

[1] Παλαιολόγου, Α-Μ.Π. 6.    Δυσλειτουργικώς Ερμηνευόμενα Στρεσσογόνα Βιώματα Επιθετικότητας vs. Πένθους: Εξάσκηση Ελέγχου Ευρωστίας. Εγχειρίδιο Εργαστηριακής Εκπαίδευσης για Κατίσχυση Κριτικής Κατάρτισης. Τυπογραφείο Πανεπιστημίου Ιωαννίνων. 2007

[2] Henry G. Liddell και Rνbert Scott, ΑΘΗΝΑ σελ.. 651.

[3] Γ. Μπαμπινίωτης, , Λεξικό Νέας Ελληνικής γλώσσας, Β΄, Κέντρο Λεξικολογίας, Αθήνα 2002., σελ. 1451.

[4] Γ. Μπαμπινίωτης., Στο ίδιο, Όπ. π..

[5] Γ. Θανόπουλος, Δημόσιος και Ιδιωτικός Βίος, Ο Νεότερος Λαϊκός Βίος, Θάνατος Κεφ. 4 Ο Κύκλος της Ζωής, ΕΑΠ, σελ.89,102.., Το τυπικό,  σελ.102 – 105.

[6] Στο ίδιο, Όπ. π. σελ. 107.

[7] Ομήρου Ιλιάδα, μτφρ. Καζαντζάκης Ν, Κακριδής ΙΤ, εκδ. ΟΕΔΒ,

[8] Rhode, 1998

[9] Ελληνική Φιλοσοφία, ΕΑΠ, σελ.203.

[10] Πραξ. 14. 22

[11] ΚΟΣΜ., ΘΩΜΑΗ, Ο πόνος και η αντιμετώπιση του από την Εκκλησία, Συμβολή στην ποιμαντική ψυχολογία, (αδημοσίευτη μεταπτυχιακή εργασία), Θεσ/νίκη 1998.

[12]  Μοναχού Μωϋσέως Αγιορείτου, Ο άγιος πόνος, κέντρο βιοιατρικής Αθηνών, Αθήνα 2005, , σελ.67.

[13]  Φυτράκη Αντρέα, Λείψανα και Τάφοι Μαρτύρων, Αθήνα 1955, σελ. 25.

[14]  Γηγορίου Παλαμά Λόγος ΗΖ΄,PG150, 248.., σελ. 621.

[15] Γ. Παλαμά Λόγος ΗΖ΄, στο ίδιο όπ. π .., σελ. 621.

[16] http://theo.ac.cy/

[17] Εθνικό Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, http://users.uoa.gr/~nektar/orthodoxy/prayers/service_communion_translation.htm

[18] ψυχίατρος Kübler-Ross, «On Death and Dying» ,(1973) Routledge, ISBN 0415040159 , 1969.

[19]  Kübler-Ross, Όπ. π , 1969.

[20] Stevenson, 2006

[21] Leclerqc & Hayez, 1998

[22] Παλαιολόγου, Α-Μ.Π. 2004. Χιούμορ και Αστεϊσμοί: Γιατί Απουσιάζουν από την (‘Ά-χαρη’) Ψυχοθεραπευτική Πράξη; Στρεσσογόνα Ερευνητικά Αποτελέσματα από Πολυετή Μελέτη Προφίλ Πένθους έναντι Προφίλ Ευρωστίας. 1ο Πανευρωπαϊκό Συνέδριο Ποιότητας Ζωής, ΑΠΘ, Θεσσαλονίκη, Ελλάδα.

[23] Ράλλη, 2006.

[24] Kübler-Ross, «On Death and Dying» ,(1973) Routledge, ISBN 0415040159 , 1969.

[25 ]Καλλέγια Α. Ιστορικά Θέματα, τεύχος 18, άρθρο «Ταφή και ταφικά έθιμα στην αρχαία Ελλάδα και τη Ρώμη», Αρχαιολόγος.

[26] Γ. Θανόπουλος, Δημόσιος και Ιδιωτικός Βίος, «Ο Νεότερος Λαϊκός Βίος», Θάνατος Κεφ. 4 Ο Κύκλος της Ζωής, σελ. 106 – 107.

 

 

-Αφιερωμένο εξαιρετικά-

… Στον Χρήστο Κ. Μπισμπίκη

στη γλυκιά αυτή καρδιά, που εμένα

και τ’ αδέρφια μου αγκάλιασε

 με απέραντη στοργική αγάπη…

…στον πατέρα μου, που έφυγε στην καρδιά του καλοκαιριού

…ήταν 22 του Ιούλη!

 

Μέρος πτυχιακής εργασίας

Αναπτυξιακή Ψυχολογία

Επιβλέπουσα καθηγήτρια: Άντζυ-Μ. Π. Παλαιολόγου

Μπισμπίκης Χ. Θεοφάνης

z-132